بوعلی سینا

به گزارش همدانی ها؛ در تاریخ تمدن بشری، نام‌هایی می‌درخشند که مرزهای دانش را جابه‌جا کرده‌اند. اما ابوعلی سینا، که در غرب با نام «آویسنای ایرانی» شناخته می‌شود، نه فقط مرزها که خودِ نقشهٔ علم را بازتعریف کرد. مردی که در ۵۸ سال زندگی، ۴۵۰ اثر از خود به جای گذاشت ؛ فیلسوفی که «برهان صدیقین» را برای اثبات خداوند اقامه کرد ؛ پزشکی که «قانون» او تا ۱۷۰۰ میلادی در دانشگاه‌های اروپا تدریس می‌شد ؛ و در نهایت، بزرگمردی که همدان، این شهر کهنسالِ دامنه‌های الوند، افتخار میزبانی از او را در روزهای پایانی عمر و برای همیشه در آرامگاهش دارد.

این گزارش نگاهی است به زندگی، تأثیرات و پیوند ناگسستنی ابوعلی سینا با شهر همدان؛ شهری که امروز نیز با آرامگاهِ سهمانندش، گردشگران علمی و فرهنگی را از سراسر جهان به سوی خود می‌کشاند.

از افشانه تا همدان؛ مسیری پرفرازونشیب به سوی ثروتِ علم

ابوعلی حسین بن عبدالله بن سینا در سال ۳۵۹ هجری قمری (۹۸۰ میلادی) در روستای «افشانه» نزدیک بخارا (ازبکستان امروزی) زاده شد . پدرش از اهالی بلخ و از کارگزاران سامانیان بود. نبوغ سینا افسانه‌ای است: در ۱۰ سالگی تمام قرآن را حفظ بود ، در ۱۶ سالگی بر همهٔ علوم رایج زمان مسلط شد و در ۱۸ سالگی، به لطف درمان بیماری امیر نوح بن منصور سامانی، به تمامی کتابخانهٔ سلطنتی دست یافت.

اما زندگی علمی او با ناآرامی‌های سیاسی همراه بود. مرگ پدر، سقوط سامانیان و ظهور محمود غزنوی، او را به سفری سراسر شگفتی واداشت. ابوعلی سینا از بخارا به گرگانج، سپس به ری (تهران امروزی)، قزوین و در نهایت به همدان سفر کرد. همدان، شهری که قرار بود هم محل اوج شکوفایی علمی او باشد و هم آرامگاه ابدی‌اش.

 حضورش در همدان؛ جراحیِ قدرت و علم

ورود ابوعلی سینا به همدان در زمان حکومت آل بویه و در دورهٔ فرمانروایی شمس‌الدوله دیلمی بود. این شهر که در آن زمان مرکز حکومتی نسبتاً مستقلی بود، شاهد یکی از درخشان‌ترین دوره‌های علمی تاریخ خود شد.

سینا که از ری به همدان آمده بود، خیلی زود به دلیل شهرتش در طبابت، مورد توجه درباریان قرار گرفت. هنگامی که شمس‌الدوله به بیماری سختی دچار شد، پزشکان درباری از درمان او عاجز ماندند. اما سینا با مهارت و دانش خود، امیر را درمان کرد. این رویداد نقطهٔ عطفی در زندگی او در همدان بود.

 وزیرِ دانشمندِ زندانی

شمس‌الدوله که از این نابغهٔ علم به وجد آمده بود، نه تنها او را به عنوان پزشک مخصوص خود برگزید، بلکه منصب وزارت را نیز به او سپرد . این مسئولیت دشوار، همزمان با اوج فعالیت‌های علمی سینا بود. او در همین دوره، بخش‌های مهمی از دو اثر جاویدان خود، «کتاب الشفا» و «قانون در طب» را به رشتهٔ تحریر درآورد.

اما روزگار با او یار نبود. پس از مرگ شمس‌الدوله، پسرش با سینا به دیدهٔ خصم نگاه کرد و او را به اتهام مکاتبه با علاءالدوله (حاکم اصفهان) به زندان انداخت . چهار ماه حبس، اما نتوانست روح علمی او را مغلوب کند. او در همان زندان نیز به تدریس و نگارش ادامه داد .

### زندگی در خانهٔ ابوسعید؛ پناهگاهی برای تکمیل دانش

پس از آزادی و مدت کوتاهی اقامت در اصفهان، سرنوشت دوباره سینا را به همدان بازگرداند. این بار او در خانهٔ دوست و شاگرد وفادارش، «ابوسعید دخدوک»، ساکن شد. همین خانه بود که بعدها به آرامگاه ابدی او تبدیل گشت.

بر اساس اسناد تاریخی، سینا در همین روزهای پایانی عمر نیز از نوشتن دست نکشید. او در سفر آخرش به همدان، بیمار شد و با وجود تلاش برای مداوای خود، سرانجام در ماه رمضان سال ۴۲۸ هجری قمری (۱۰۳۷ میلادی) در سن ۵۸ سالگی چشم از جهان فروبست .

—

آرامگاه در همدان؛ ادای احترام ۲۸ متری به یک نابغه

آرامگاه ابوعلی سینا امروز نه فقط یک بنای یادبود، که نمادی از جایگاه والای دانش در فرهنگ ایرانی-اسلامی است. این بنا که در میدان ابوعلی سینای همدان قرار دارد، نتیجهٔ یک ارادهٔ ملی برای بزرگداشت این فیلسوف بزرگ بود.

معماری؛ تلفیق سنت و تجدد

بنای فعلی آرامگاه در سال ۱۳۲۹ خورشیدی (۱۹۵۰ میلادی) به دستور انجمن آثار ملی و با طراحی هوشنگ سیحون، معمار برجستهٔ ایرانی، آغاز شد و در سال ۱۳۳۳ (۱۹۵۴) به پایان رسید .

نکات شاخص معماری

1. برجِ سهمانند: بلندای برج اصلی ۲۸ متر است و به شکل سهمی طراحی شده که به سوی آسمان کشیده شده است .

2. الهام از گنبد قابوس: سیحون در طراحی این برج از «گنبد قابوس» در گرگان (قدیمی‌ترین بنای آجری اسلامی ایران) الهام گرفته است. آرامگاه سینا دقیقاً نصف گنبد قابوس طراحی شده تا هم ارجگذاری کند و هم هویتی مستقل داشته باشد .

3. ۱۲ ستون رازآلود: در اطراف برج اصلی، ۱۲ ستون سنگی قرار دارد که نماد **۱۲ دانشی** است که سینا در آنها تبحّر داشت: پزشکی، فلسفه، الهیات، ریاضیات، نجوم، فیزیک، شیمی، زیست‌شناسی، موسیقی، منطق، شعر و سیاست .

4. تلفیق معماری ایران باستان و اسلامی: بنا از یک سو یادآور معماری هخامنشی (با استفاده از سنگ‌های عظیم و سکوهای بلند) است و از سوی دیگر، دارای تزئینات و نمادهای اسلامی .

 بخش‌های مختلف آرامگاه

آرامگاه سینا امروز یک مجموعهٔ فرهنگی کامل است که از چند بخش تشکیل شده:

موزهٔ سینا: در تالار جنوبی، آثاری از سکه‌ها، سفال‌ها، اشیای برنزی و از همه مهم‌تر **جمجمه‌ای که به سینا منتسب است** نگهداری می‌شود. همچنین ابزارهای پزشکی قدیمی و گیاهان دارویی در این موزه به نمایش درآمده است .

-کتابخانه: تالار شمالی به کتابخانه‌ای با بیش از ۸۰۰۰ جلد کتاب به زبان‌های فارسی، انگلیسی، فرانسوی و آلمانی اختصاص دارد .

آرامگاه ابوسعید دخدوک: در سمت چپ ورودی، قبر همان دوست وفادار سینا قرار دارد که در زمان حیات، خانه‌اش را به او هدیه کرد .

آرامگاه عارف قزوینی: در حیاط شرقی، آرامگاه شاعر ملی ایران، «ابوالقاسم عارف قزوینی» (نویسندهٔ تصنیف معروف «از خون جوانان وطن لاله دمیده») نیز واقع شده است .

مجسمهٔ سینا: در میدان مقابل آرامگاه، مجسمهٔ برنزی سینا به ارتفاع ۳/۱۰ متر و وزن حدود ۴ تن نصب شده است .

تأثیرات سینا بر همدان؛ شهری که با او جهانی شد

حضور سینا در همدان و وجود آرامگاه او، تأثیرات عمیق و گسترده‌ای بر این شهر گذاشته است.

۱. همدان، قطب گردشگری علمی و فرهنگی

آرامگاه ابوعلی سینا امروز یکی از پربازدیدترین جاذبه‌های گردشگری ایران است. هر ساله هزاران گردشگر داخلی و خارجی برای ادای احترام به این نابغه به همدان سفر می‌کنند . یک گردشگر فرانسوی در بازدید از این مکان گفته است: «دیدن ابزارهایی که بزرگترین پزشک جهان با آنها بیماران را درمان می‌کرد، حسی فرازمانی دارد» .

۲. روز پزشک و بزرگداشت ملی

۲۳ اوت / ۱ شهریور، سالروز تولد ابوعلی سینا، در ایران به عنوان **«روز پزشک»** نامگذاری شده است . در این روز، آیین‌های ویژه‌ای در آرامگاه او برگزار می‌شود و جامعه پزشکی ایران ادای احترام می‌کنند.

۳. مرکز پژوهش‌های سیناشناسی

از دهه ۱۳۳۰ خورشیدی تاکنون، بیش از **۴۵ رسالهٔ دکتری** در ایران به بررسی ابعاد مختلف زندگی و آثار سینا اختصاص یافته است . **بنیاد بین‌المللی سینا** در همدان و **انجمن فلسفه** در تهران، نقش کلیدی در این پژوهش‌ها دارند . بسیاری از آثار سینا که به زبان عربی بود، در ایران به فارسی ترجمه شده است.

۴. تأثیر در معماری و هویت شهری

آرامگاه سینا به الگویی برای معماری یادمانی در ایران تبدیل شده است. ترکیب برج‌گونه با ستون‌های سنگی و باغ ایرانی، در بسیاری از آرامگاه‌های بعدی (مانند آرامگاه نادرشاه در مشهد و آرامگاه فردوسی در توس) تکرار شده است.

۵. ثبت در فهرست آثار ملی ایران

آرامگاه ابوعلی سینا در تاریخ ۲۱ اردیبهشت ۱۳۷۶ با شمارهٔ ثبت ۱۸۶۹ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است .

وصیت آخر؛ بازگشت به همدان

نکتهٔ جالب و قابل تأمل در مورد رابطهٔ سینا و همدان، وصیت اوست. بر اساس منابع تاریخی، سینا در بستر بیماری وصیت کرد که او را در همدان دفن کنند . گویا این شهر که روزگاری زندان و سختی را برایش به ارمغان آورده بود، در پایان راه، به پناهگاهی امن و آرام تبدیل شده بود.

ابوسعید دخدوک، همان دوستی که در روزهای سخت سینا را در خانه‌اش پناه داد، پس از مرگ او نیز به وصیتش عمل کرد و پیکر سینا را در همان خانه به خاک سپرد. بعدها خود ابوسعید نیز در کنار او آرام گرفت .

 سخن پایانی؛ همدان، شهر دانش و فلسفه

امروز، هر مسافری که از میدان ابوعلی سینای همدان می‌گذرد و نگاهش به آن برج سهمانند می‌افتد، یاد مردی می‌افتد که گفت: «من خدا را با برهان شناختم، نه با تقلید» . مردی که «قانون» او ۶۰۰ سال در اروپا تدریس شد ، مردی که قرنطینه را برای مقابله با بیماری‌های واگیردار به جهان شناساند ، و مردی که امروز، پیکرش در آغوش کوه الوند آرام گرفته، اما نامش بر بلندای اندیشهٔ بشری می‌درخشد.

همدان، به پاس این میزبانی تاریخی، امروز نه فقط «پایتخت تاریخ و تمدن ایران» که «شهر دانش و فلسفه» نیز خوانده می‌شود. آرامگاه سینا، نگین این شهر است و خواهد ماند.